Arabako Errioxaren Atlasa (III)

Abifaunak ere bereizten eta errebalorizatzen du Arabako Errioxako kultura bitibinikolaren paisaia hau, bizitzaz betez.

Zikoina “kimatzaileek” aihenak jasotzen dituzte beren habietarako.

“Por San Blas la cigüeña verás; y si no la vieres, año de nieves”. San Blas ospatzen den otsail hasierako egun hauek parada ematen didate atsotitzez edo elurraz hitz egiteko, baita egunotan jaietan dabilen Paganos herrixka politeko zaindariaz hitz egiteko ere, baina zikoinak aukeratuko ditut, eta horiekin batera gure Arabako Errioxa harrigarria bisitatzen duen abifauna bereziko pertsonaia batzuk ere.

Miguel Larreina Gonzalez*

Eta harrigarria diot, gure eskualde elkor honetan, non mahatsondoaren laborantzak %90 inguru hartzen duen, beste edozein mahasti eskualdetan ez bezala, badirudi ez dela oso normala zikoinez, koartzez, ubarroiez, arabazozoez edo uroiloez hitz egitea, baina, hara non, badago horrelakorik, eta merezi du minutu batzuk ematea Atlas honetan horietaz hitz egiteko, gure mahastiei eta ardoei dotorezia kutsu bat ematen baitiete.

Dozenaka mila arabazozo joaten dira Arabako Errioxara mahats bilketaren mulko hondarren bila.

Egiazki, gure abifaunak ere berezitu egiten du Arabako Errioxako paisaia kultural bitibinikola, berezitu eta errebalorizatzen du, naturaren plus bat ematen diolako, ingurumenarekiko errespetuaren plusa, hauskorra babestearena, ekologiarena… Flora eta fauna oso berezi horrekin adierazten diren balio ekologikoen ondorioz, lurraldearen zati bat 2000 Natura Sarean sartu da, kokagune nagusiak babesteko (Toloño Mendilerroko Hegaztientzako Babes Bereziko Eremu, Ebroko Ibar Baso eta Erriberak, Guardiako Aintzirak), honako babes figura hauekin: Biotopo Babestua, Batasuneko Garrantzizko Leku eta Ramsar Hezegunea.

Ubarroiek erakusten digute gure mahastizaintzak ingurumenarekiko duen errespetuaren neurria.

Adibidez, harrapariei erreparatzen badiegu, Arabako Errioxa-Sonsierrako biodibertsitatearen adierazle gisa, kasu askotan kate trofikoaren gailurra izan ohi direlako, horien zerrenda bereziki deigarria dela ikusiko dugu:  zingira mirotzak, bonelli arranoak, arrano beltzak, sai zurien bikoteren bat udaberri-uda partean, arrano txiki bikote batzuk, sai kolonia handi bat, belatz handiak, aztoreak, gabiraiak, miruak, hontzak, hontz handiren bat…

Ez da oso ondo ikusten, baina hor dago koartza Ebrora iristen, zikoinen ondoan

Harrapari horien dietarako, beste harrapakin batzuen artean, pieza hegodun goxo ugari behar dira, hala nola usoa edo eperra, edo ugaztun txikiak, hala nola katagorriak, untxiak, erbiak, saguak, muxarrak… Fauna ikusezin hori, funtsean behe artadietan ugaltzen dena, mahastien arteko abarizti eta hegietan, harrapariek disfrutatzen dute, baita inguruan harat-honat dabiltzan beste  harrapari batzuek, horien artean egonik azeria, lepazuria, katajineta eta basakaturen bat.

Batu bekie horiei denei basurde ugaria eta artadi eta goi hariztietako orkatz herabea, eta Arabako Errioxa-Sonsierrako lur ekosistemen aberastasunaren gutxi gorabeherako ikuspegi bat izango dugu.

Saiek ardi hilen bat dagoela esaten digute, edo orkatz edo basurde hilen bat.

Baina artikuluaren izenburuak uretako ekosistemez hitz egitera gonbidatzen gaitu lurtarrez baino gehiago, eskualde elkor honek bere txatal heze eta freskoak baititu, bizitza betetako paradisu txikiak, hala nola Ebroko ibar basoak eta zingirak.

Ebrok, Arabako Errioxatik igarotzean, ibaiertzeko landaredi zerrenda bat egotea ahalbidetzen du, ibar basoak, zeinetan makala, lizarra, zume zuria, haltza, lertxuna eta zumarra nagusitzen diren.

Ibar baso horiek “Batasuneko Garrantzizko Leku gisa babestutako eremu” deklaratu dira, animali bizitza aberats eta dibertsifikatua mantentzen baitute:  anfibioak, hala nola uhandre marmolairea, igel berdea eta apo arrunta, narrastiak, hala nola suge gorbataduna, ugaztunak, hala nola muxar arrunta, ur arratoia, eta tarteka ibaira jaisten diren beste asko, hala nola azeria, azkonarra edo katajineta; eta ebidentziak daude halaber igaraba eta bisoia ere lantzean behin ibar basoren batean ibiltzen direlako.

Hemen egiten dute arrantza eta bizi dira koartza lepazuria eta zikoina, baita martineta ere. Hegazti txiki askok ere egiten dute bertan habia, hala nola urretxindorrak, zozoak, kaskabeltzak edo txirriskilak… Miru beltza eta zapelatza bezalako hegazti harrapariek ibar basoetako arboletan egiten dituzte habiak, inguruko laboreetan ehizan. Ebro ondoko labarren batean, haitzen arteko arrakala bat baliatuz, hontz handien bikote bat ugaltzen ari da, bertan aurkitzen den ehiza ugariaren erakusle.

Eperrak beti ibili dira gustura gure mahastietan.

Abifauna egonkor edo noizean behingo oso  aberatsa duten beste ur lamina batzuk aintzirak dira.  Arabako Errioxan, antzin-antzinatik egon dira jatorri endorreikoko aintzirak, gutxi-asko handiak, Mendilerroaren esponja handian pilatutako urak osatuak. Aintzira horietako asko gizakiak lehortu ditu mendeetan zehar, laborantzako lautadak egiteko, baina beste batzuk gaur egunera arte iritsi dira, Guardiako Aintzira Multzoa bezala, RAMSAR hitzarmenak babestutako biotopo aparta.

Ebroko ibar basoak bizi lehertuko dira hotzak igarotakoan.

Aintziretan ehun hegazti espezie bano gehiago behatu daitezke, aipagarrienak izanik ubarroia, martineta, murgila, lertxuntxo itzaina, mandarin ahatea, kopetazuri arrunta, basahatea, murgilari arrunta, uroilanda handia, txilinporta, koartza gorria eta koartza hauskara, zingira mirotza… Gainera, migrazio paseetan eta negu partean hainbat espezie anatido eta limikolok bisitatzen dituzte.

Guardiako aintziren multzoak bisita lasaia merezi du.

Noiz edo noiz, zorte fotogeniko handiagoarekin edo txikiagoarekin, egitea lortu dudan lau irudirekin geratzen naiz, eta hemen sartzen ditut, irakurleen gozamenerako. Lehenengoa koartza gorria iristen ari dela ikusten duzu une magikoarena da, Guardiako aintziratik Eltziegoko “saltora” ehizara doala. Beste irudi harrigarri bat, Praoko arrantza ugariaz eta bere uraren kalitate onaz hitz egiten diguna (bitikultura ez dela oso interbentzionista eta akuiferoak errespetatzen dituela erakusten digu horrek, beste eskualde batzuetan ez bezala), ubarroi jatunen neguko kolonia hori ikustea izan zen.

Udan baino hobeto, joan udazkenean edo udaberrian, prismatiko on batzuekin.

Hirugarren irudia udazkenekoa da, eta hainbeste hausnarketa inspiratu didan zuhaitz adiskide horrek eman zidan (“… ez dakidalarik noiz den eguna eta noiz gaua, ez bada goiztirian kantatzen zidan hegaztitxo horregatik…”), zeinean atseden hartzen zuten ehunka arabazozok, mahats bilketaren ondoren mahastietan geratzen den mulko hondarrak jasotzeko gertu. Beste ikuskizun ezohiko bat “zikoina kimatzaileena” da, ibaitik hurbileko mahastietan etengabe hegaldatzen, kimatutako mahats aihenak jaso eta ibar basoetan habiak eraiki ahal izateko.

Ez da hegazti bakarti bat besterik gabe, Kultura Paisaia Bizi eta Aparta da.

Dastatu argazkiak, irudikatu nolako plazera den horrelakoak ateratzea, eta animatu zuek ere egitera. Hartu kamera eta eman egun edo ordu batzuk Arabako Errioxan, “bird watching” edo turismo ornitologikoa delakoa egiten, edo, besterik gabe, Kultura Paisaia Bizi eta Berezi bat kontenplatzen.

 

* miguel.larreina@gmail.com

Iruzkina idatzi

Zure e-posta helbidea ez da inoren ikusgai izango. Bete beharreko eremuak  *
*
*